Avrupa Birliği, hızla büyüyen tekstil atığı sorununa karşı döngüsel ekonomiyi güçlendirecek yeni bir adım attı. Horizon Europe Programı kapsamında hayata geçirilen TexMat Projesi, vatandaşların kullanılmış giysilerini geri getirmelerini ekonomik olarak teşvik eden yeni bir sistem geliştiriyor.
1 Ekim 2025 tarihinde başlayan ve 31 Mart 2029’a kadar devam edecek proje, 7,6 milyon euro bütçeye sahip. Bunun 6,7 milyon eurosu Avrupa Birliği tarafından finanse edilirken, yedi AB ülkesinden 14 farklı araştırma merkezi, üniversite, teknoloji şirketi ve sektör kuruluşu projede yer alıyor.
TexMat, tüketim sonrası tekstillerin daha yüksek oranda toplanmasını sağlayarak hem ikinci el ekonomisini büyütmeyi hem de geri dönüşüm kapasitesini artırmayı amaçlıyor.
Kullanılmış kıyafet getirene ekonomik teşvik
Projenin merkezinde, kullanılmış tekstil ürünlerinin iadesini ödüllendiren bir sistem bulunuyor.
Model, içecek ambalajlarında uygulanan Depozito İade Sistemi (DRS) mantığını tekstil sektörüne uyarlıyor. Vatandaşlar yeniden kullanılabilir veya geri dönüştürülebilir giysilerini sisteme teslim ettiklerinde ekonomik teşvik elde edecek.
Bu yaklaşım sayesinde; tekstil atıklarının ayrı toplanma oranının artırılması, Çöplüğe veya yakma tesislerine giden kıyafet miktarının azaltılması, ikinci el tekstil pazarının güçlendirilmesi, döngüsel ekonominin desteklenmesi hedefleniyor.
Avrupa Çevre Ajansı verilerine göre 2022 yılında Avrupa’da kişi başına yaklaşık 16 kilogram tekstil atığı oluştu. Bunun yaklaşık 11 kilogramı ayrı toplanmayarak evsel atıklarla birlikte bertaraf edildi. TexMat, ekonomik teşvik mekanizmasıyla bu kaybı azaltmayı amaçlıyor.
Akıllı konteynerler kıyafetleri otomatik sınıflandıracak
TexMat’in dikkat çeken yeniliklerinden biri de yapay zekâ destekli akıllı toplama sistemleri olacak.
Projede geliştirilen otomatik konteynerler; giysilerin kalite durumunu analiz edecek, yeniden kullanılabilecek ürünleri belirleyecek, geri dönüştürülecek tekstilleri ayıracak, kullanılamayacak ürünleri uygun atık yönetimi süreçlerine yönlendirecek.
Böylece vatandaşların hangi kıyafetin yeniden kullanılabilir veya geri dönüştürülebilir olduğunu değerlendirmesine gerek kalmayacak.
Dijital Ürün Pasaportu sistemiyle entegre çalışacak
TexMat, Avrupa Birliği’nin üzerinde çalıştığı Dijital Ürün Pasaportu (Digital Product Passport – DPP) sistemiyle de entegre olacak.
Ürünlerin içerdiği lif türü, malzeme bileşimi ve üretim bilgileri dijital olarak okunabilecek. Böylece her tekstil ürünü ikinci el satış, geri dönüşüm, yeniden kullanım, atık yönetimi için en uygun kanala otomatik yönlendirilecek.
Sistem aynı zamanda Genişletilmiş Üretici Sorumluluğu (EPR) uygulamalarını da destekleyerek üreticilere kullanım ömrünü tamamlayan ürünler hakkında veri sağlayacak.
Pilot uygulamalar Finlandiya ve İspanya’da başlayacak
TexMat kapsamında geliştirilen sistem ilk olarak Finlandiya ve İspanya’da pilot olarak uygulanacak.
Pilot çalışmalarda; tüketici katılımı, ekonomik teşviklerin etkisi, akıllı konteynerlerin performansı, Avrupa genelinde ölçeklenebilirlik test edilecek.
Projede yer alan Estonyalı Protex Balti, dijital ürün pasaportunun tekstillere entegrasyonu üzerinde çalışırken; İspanyol Rovimatica, STAM SRL ve İtalyan IRIS Technology Solutions akıllı konteyner teknolojilerini geliştiriyor.
Tekstil sektöründe yeni iş modelleri hedefleniyor
TexMat yalnızca atık toplama sistemi geliştirmeyi değil, aynı zamanda ikinci el ticaretini destekleyen yeni iş modelleri oluşturmayı da amaçlıyor.
Uzun vadede proje; tekstil atıklarının azaltılması, yeniden kullanımın yaygınlaşması, geri dönüşüm kapasitesinin artırılması, Avrupa’nın hammadde bağımlılığının azaltılması, sürdürülebilir tekstil ekonomisinin güçlendirilmesi, gibi hedeflere katkı sunmayı planlıyor.
Depozito uygulaması Türkiye açısından ne ifade ediyor?
Türkiye, Avrupa’nın en büyük tekstil ve hazır giyim üreticilerinden biri olması nedeniyle AB’deki bu dönüşümden doğrudan etkilenecek ülkeler arasında yer alıyor. Avrupa Birliği’nin sürdürülebilirlik politikaları kapsamında Dijital Ürün Pasaportu (DPP), Genişletilmiş Üretici Sorumluluğu (EPR) ve tekstil atıklarının ayrı toplanmasına yönelik uygulamaların yaygınlaşması, AB’ye ihracat yapan Türk üreticiler için yeni uyum süreçlerini beraberinde getirecek.
Sektör uzmanlarına göre TexMat benzeri uygulamalar, Türkiye’de de tekstil atıklarının ekonomik değere dönüştürülmesini sağlayacak depozito benzeri sistemlerin gündeme gelmesine zemin hazırlayabilir. Özellikle ikinci el tekstil pazarı, geri dönüşüm teknolojileri ve sürdürülebilir üretim yatırımları önümüzdeki dönemde sektörün rekabet gücünü belirleyen başlıca alanlar arasında yer alacak.
Moda Devrimi Haftası 2026: “Kolektif Umut” ile Yeniden Sokaklara İniyor
